Darowiznę można cofnąć, ale nie w każdej sytuacji i nie „od ręki”. Prawo rozróżnia odwołanie darowizny jeszcze niewykonanej oraz cofnięcie tej, która została już przekazana. To ważne, bo wiele osób zakłada, że skoro coś zostało podarowane, sprawa jest definitywnie zamknięta. Tymczasem w określonych przypadkach darczyńca może domagać się zwrotu majątku, pieniędzy albo nieruchomości. Najwięcej zależy od momentu, zachowania obdarowanego i tego, czy da się wykazać konkretne okoliczności.
Kiedy w ogóle można cofnąć darowiznę
Darowizna to umowa, w której jedna strona przekazuje drugiej określony składnik majątku bez ekwiwalentu. Może chodzić o pieniądze, samochód, mieszkanie, działkę albo cenniejsze ruchomości. Sam fakt, że po czasie pojawił się żal, konflikt rodzinny albo zmiana planów, nie wystarcza do cofnięcia takiej czynności.
Możliwość odwołania darowizny pojawia się zasadniczo w dwóch przypadkach:
- gdy darowizna nie została jeszcze wykonana, a sytuacja darczyńcy istotnie się pogorszyła,
- gdy darowizna została już wykonana, ale obdarowany dopuścił się wobec darczyńcy rażącej niewdzięczności.
To dwa różne tryby, z innymi przesłankami i innymi skutkami. W praktyce właśnie pomylenie tych sytuacji powoduje najwięcej problemów. Inaczej ocenia się obietnicę przekazania pieniędzy, a inaczej mieszkanie już przepisane aktem notarialnym.
Nie da się skutecznie cofnąć darowizny tylko dlatego, że relacje się popsuły. Potrzebna jest podstawa przewidziana przez prawo, a nie zwykłe rozczarowanie.
Odwołanie darowizny niewykonanej
Jeżeli darowizna została obiecana, ale jeszcze nie doszło do jej wykonania, darczyńca może ją odwołać wtedy, gdy po zawarciu umowy jego stan majątkowy pogorszył się na tyle, że wykonanie darowizny byłoby dla niego zbyt dużym obciążeniem.
Chodzi o sytuację realną, a nie hipotetyczną. Przykładowo: pojawiła się ciężka choroba, utrata źródła dochodu, konieczność ponoszenia wysokich kosztów leczenia albo obowiązek utrzymania rodziny. W takim układzie prawo chroni darczyńcę przed oddaniem majątku kosztem własnego utrzymania lub podstawowych obowiązków alimentacyjnych.
Co trzeba wykazać
Samo stwierdzenie „sytuacja się pogorszyła” nie wystarczy. Potrzebne są okoliczności pokazujące, że wykonanie darowizny zagrażałoby normalnemu funkcjonowaniu darczyńcy. Im większa wartość darowizny, tym łatwiej pokazać, że jej przekazanie byłoby nierozsądne lub wręcz niemożliwe bez szkody dla własnych potrzeb.
Znaczenie mają dokumenty: zaświadczenia o dochodach, dokumentacja medyczna, informacje o zadłużeniu, kosztach utrzymania czy nowych zobowiązaniach rodzinnych. Nie chodzi tu o wygodę, lecz o rzeczywiste ryzyko uszczerbku finansowego.
W praktyce ten tryb ma zastosowanie głównie przy większych darowiznach, które zostały przyrzeczone, ale nie zostały jeszcze wydane lub formalnie przeniesione. Jeżeli pieniądze już trafiły na konto albo podpisano akt przenoszący własność nieruchomości, wchodzi w grę już inna podstawa.
Cofnięcie darowizny wykonanej z powodu rażącej niewdzięczności
To najczęściej omawiana sytuacja. Jeżeli darowizna została już wykonana, można ją odwołać wtedy, gdy obdarowany zachował się wobec darczyńcy w sposób, który da się uznać za rażącą niewdzięczność. To pojęcie celowo jest dość szerokie, ale nie oznacza dowolności.
Nie każde niegrzeczne zachowanie będzie wystarczające. Musi chodzić o postępowanie poważne, krzywdzące i wyraźnie przekraczające zwykłe rodzinne konflikty. Sądy zwykle oceniają całokształt relacji, intensywność zachowania i jego skutki.
Co może być uznane za rażącą niewdzięczność
Najczęściej chodzi o zachowania skierowane bezpośrednio przeciwko darczyńcy: przemoc, ciężkie zniewagi, uporczywe szykanowanie, świadome działanie na szkodę majątkową, porzucenie w chorobie mimo szczególnej więzi i wcześniejszej pomocy. W grę może wchodzić także poważne naruszenie dóbr osobistych albo działania, które mają poniżyć czy skrzywdzić darczyńcę.
Za mało będzie natomiast zwykłe ochłodzenie relacji, brak odwiedzin, pojedyncza kłótnia czy różnice światopoglądowe. Tak samo nie każde rozczarowanie zachowaniem obdarowanego daje podstawę do cofnięcia darowizny. Prawo nie służy do „korygowania” nietrafionych decyzji życiowych.
Ocena bywa trudna zwłaszcza w sporach rodzinnych. Jedna strona widzi poważną krzywdę, druga mówi o wzajemnym konflikcie. Dlatego znaczenie mają wiadomości, nagrania, zeznania świadków, dokumenty z leczenia, korespondencja czy potwierdzenie interwencji odpowiednich służb, jeśli do takich doszło.
Warto pamiętać, że niewdzięczność musi dotyczyć darczyńcy. Zachowanie naganne wobec innych osób nie zawsze wystarczy, chyba że pośrednio godzi także w niego i ma związek z relacją między stronami.
„Rażąca niewdzięczność” to nie brak wdzięczności w potocznym sensie. Chodzi o zachowanie szczególnie naganne, a nie o to, że obdarowany przestał być miły.
Termin ma znaczenie: ile jest czasu na odwołanie
Przy darowiźnie wykonanej nie można zwlekać bez końca. Odwołanie z powodu rażącej niewdzięczności jest ograniczone czasowo. Co do zasady darczyńca ma rok od momentu, w którym dowiedział się o niewdzięcznym zachowaniu.
To bardzo ważne, bo wiele osób odwleka decyzję, licząc na poprawę relacji. Z życiowego punktu widzenia to zrozumiałe, ale prawnie bywa ryzykowne. Jeżeli termin upłynie, możliwość skutecznego odwołania darowizny może przepaść.
Znaczenie ma też przebaczenie. Jeżeli darczyńca przebaczył obdarowanemu, odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności co do zasady nie będzie możliwe. Przebaczenie nie musi mieć szczególnej formy, ale powinno wynikać z okoliczności dość wyraźnie.
Jak cofnąć darowiznę w praktyce
Samo poczucie, że darowizna powinna wrócić, nie wywołuje skutku prawnego. Potrzebne jest oświadczenie o odwołaniu darowizny, skierowane do obdarowanego. Dobrze, aby miało formę pisemną i jasno wskazywało przyczynę odwołania.
W takim oświadczeniu warto opisać:
- jakiej darowizny dotyczy sprawa,
- kiedy została dokonana,
- na jakiej podstawie jest odwoływana,
- czego oczekuje darczyńca, czyli zwrotu rzeczy, pieniędzy albo przeniesienia własności z powrotem.
Jeżeli obdarowany nie zgadza się na zwrot, zwykle kończy się to sporem sądowym. Wtedy nie wystarczy już samo twierdzenie, że doszło do niewdzięczności czy pogorszenia sytuacji. Trzeba to udowodnić.
Czy samo pismo wystarczy
Nie zawsze. Pismo odwołujące darowiznę jest potrzebne, ale jeśli obdarowany nie odda przedmiotu darowizny dobrowolnie, konieczne może być dochodzenie roszczeń przed sądem. To szczególnie częste przy nieruchomościach i większych kwotach pieniędzy.
Przy mieszkaniu, domu czy działce problemem bywa nie tylko sam spór o zasadność odwołania, ale też późniejsze „odwrócenie” skutków wcześniejszego przeniesienia własności. W takich sprawach formalności są większe, a każda nieścisłość w oświadczeniach stron ma znaczenie.
Jeżeli przedmiot darowizny został już sprzedany albo zużyty, sytuacja dodatkowo się komplikuje. Wtedy pojawia się kwestia rozliczeń pieniężnych i wartości przedmiotu darowizny, a niekiedy także odpowiedzialności za to, że zwrot w naturze nie jest już możliwy.
Co dzieje się po skutecznym odwołaniu darowizny
Skuteczne odwołanie darowizny nie oznacza automatycznie, że wszystko „cofa się samo”. Co do zasady obdarowany powinien zwrócić to, co otrzymał. Jeśli zwrot dokładnie tej samej rzeczy nie jest możliwy, może pojawić się obowiązek rozliczenia jej wartości.
W przypadku pieniędzy sprawa jest najprostsza: chodzi o zwrot określonej kwoty. Przy samochodzie, kosztownościach czy nieruchomości dochodzą kwestie stanu przedmiotu, ewentualnych nakładów, pogorszenia rzeczy albo zmian własnościowych.
Przy darowiźnie nieruchomości spór zwykle nie kończy się na jednym piśmie. Często potrzebne są dalsze czynności formalne, a jeśli brak zgody drugiej strony — rozstrzygnięcie sądu. To właśnie dlatego warto od początku zbierać dowody i porządkować dokumenty.
Najczęstsze błędy przy próbie cofnięcia darowizny
Najwięcej problemów powoduje działanie zbyt emocjonalne albo zbyt późne. W praktyce często pojawiają się te same potknięcia:
- powoływanie się na sam konflikt rodzinny bez konkretnych dowodów,
- przekonanie, że każdą darowiznę da się odwołać, jeśli relacje się pogorszą,
- przegapienie rocznego terminu,
- brak pisemnego oświadczenia i brak dokumentowania zdarzeń.
Błędem jest też mylenie darowizny z innymi umowami. Nieco inaczej wygląda sytuacja przy dożywociu, współwłasności, pożyczce czy nieformalnym przekazaniu pieniędzy „na słowo”. Nazwa używana w rodzinie nie przesądza jeszcze, z jaką czynnością prawną mamy do czynienia.
Im większy majątek został przekazany, tym mniej sensu ma działanie „na pamięć”. Przy sporze o darowiznę liczą się dokumenty, daty i konkretne zachowania, nie ogólne pretensje.
Wnioski praktyczne
Darowiznę można cofnąć, ale tylko w określonych przypadkach. Niewykonaną — gdy sytuacja darczyńcy wyraźnie się pogorszyła. Wykonaną — przede wszystkim wtedy, gdy obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności.
Znaczenie ma czas, forma działania i materiał dowodowy. Przy drobnych kwotach wiele osób odpuszcza spór, ale przy mieszkaniu, działce czy większych oszczędnościach stawka jest na tyle duża, że warto działać precyzyjnie. Samo przekonanie o swojej racji nie wystarcza — trzeba jeszcze umieć tę rację wykazać.