Po kilku tygodniach macierzyńskiego wiele osób odczuwa finansowy nacisk – raty kredytu nie czekają, a świadczenie z ZUS jest niższe niż dotychczasowa pensja, więc pojawia się pomysł dorobienia; przepisy są jednak nieintuicyjne, więc trudno ocenić, co wolno, a czego lepiej nie ryzykować; rozwiązaniem jest spokojne przejście przez konkretne regulacje Kodeksu pracy i ustawy zasiłkowej, odróżnienie urlopu macierzyńskiego od zasiłku macierzyńskiego oraz sprawdzenie, jak różne formy pracy wpływają na świadczenia i składki.
Urlop macierzyński a zasiłek macierzyński – dwa różne pojęcia
Na starcie trzeba rozdzielić dwa pojęcia, które w praktyce często się miesza:
- urlop macierzyński – uprawnienie z Kodeksu pracy (art. 180 i nast.), czyli czas wolny od pracy u konkretnego pracodawcy,
- zasiłek macierzyński – świadczenie pieniężne z ubezpieczenia chorobowego, wypłacane przez ZUS (czasem przez pracodawcę jako płatnika).
Można więc być jednocześnie:
- na urlopie macierzyńskim u pracodawcy X i pobierać zasiłek, a jednocześnie pracować gdzie indziej, albo
- po ustaniu zatrudnienia – bez żadnego urlopu, ale nadal pobierając zasiłek macierzyński z tytułu poprzedniej umowy o pracę.
Prawo różnie traktuje sytuację w zależności od:
- czy chodzi o urlop macierzyński, czy już urlop rodzicielski,
- czy praca jest u tego samego pracodawcy, czy u innego,
- czy chodzi o umowę o pracę, umowę cywilnoprawną czy działalność gospodarczą.
Czy można pracować na urlopie macierzyńskim u własnego pracodawcy?
W praktyce to najczęstsze pytanie: czy w trakcie urlopu macierzyńskiego można „wskoczyć” na część etatu albo rozliczyć projekt u tego samego pracodawcy.
Odpowiedź: na urlopie macierzyńskim (tym podstawowym, po porodzie) nie przewidziano legalnej możliwości wykonywania pracy na rzecz pracodawcy udzielającego urlopu w ramach stosunku pracy. Urlop macierzyński ma charakter ochronny, a pracownik ma być zwolniony od obowiązku świadczenia pracy.
Co istotne, Kodeks pracy dopuszcza pracę na rzecz własnego pracodawcy wyłącznie wprost przy urlopie rodzicielskim – i to na określonych zasadach (o tym dalej). Dla urlopu macierzyńskiego takiego przepisu nie ma.
W czasie urlopu macierzyńskiego nie wykonuje się pracy w ramach umowy o pracę dla pracodawcy, który tego urlopu udzielił. Inne formy współpracy są możliwe, ale wymagają ostrożności.
Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy pracodawca próbuje „obchodzić” regulacje i w czasie urlopu macierzyńskiego zawiera z pracownicą:
- umowę zlecenia na te same obowiązki,
- kontrakt B2B na de facto identyczną pracę w tym samym miejscu i czasie.
Jeśli taka współpraca ma znamiona stosunku pracy (podporządkowanie, miejsce i czas wyznaczane przez pracodawcę), może zostać uznana za obejście prawa. Konsekwencją może być zakwestionowanie umowy cywilnoprawnej i problemy z rozliczeniem składek oraz świadczeń.
Praca w czasie zasiłku macierzyńskiego u innego pracodawcy lub na zleceniu
Inaczej wygląda sytuacja, gdy mowa o pracy u innego pracodawcy lub na podstawie umowy cywilnoprawnej, która nie dotyczy pracodawcy udzielającego urlopu.
Ustawa zasiłkowa pozwala pobierać zasiłek macierzyński i jednocześnie pracować, o ile świadczenie nie jest powiązane z tym nowym tytułem ubezpieczenia. Zasiłek przysługuje z tytułu „starej” umowy o pracę, a jednocześnie można:
- podjąć pracę na etat w innej firmie,
- zawrzeć umowę zlecenia,
- prowadzić działalność gospodarczą.
ZUS nie wymaga rezygnacji z zasiłku macierzyńskiego tylko dlatego, że pojawia się nowa praca. Dochód z nowej aktywności nie wpływa na wysokość już przyznanego zasiłku. Inaczej mówiąc: można jednocześnie mieć zasiłek i drugie źródło zarobku.
Trzeba jednak pamiętać o skutkach w ubezpieczeniach:
- przy nowej umowie o pracę – powstaje nowy obowiązek opłacania pełnych składek społecznych i zdrowotnych,
- przy zleceniu – obowiązek zależy od tego, czy istnieją inne tytuły do ubezpieczeń i jakie są kwoty,
- przy działalności gospodarczej – trzeba rozstrzygnąć, z której podstawy będą opłacane składki chorobowe (jeśli w ogóle).
Działalność gospodarcza na macierzyńskim
Założenie lub kontynuowanie działalności gospodarczej w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego jest w polskim prawie dopuszczalne. Problemem nie jest samo prowadzenie firmy, tylko odpowiednie ustawienie składek ZUS.
Nowa firma podczas pobierania zasiłku
Jeżeli zasiłek macierzyński wypłacany jest z tytułu wcześniejszego etatu, a w jego trakcie zakładana jest działalność gospodarcza, to:
- z tytułu pobierania zasiłku macierzyńskiego osoba jest objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi (finansowanymi z tego zasiłku),
- działalność staje się zazwyczaj dodatkowym tytułem do ubezpieczeń,
- ubezpieczenie chorobowe z działalności jest dobrowolne, ale i tak nie wpływa na trwający już zasiłek.
W praktyce wiele osób korzysta z preferencyjnych składek (ulga na start, mały ZUS) lub w pierwszych miesiącach w ogóle nie opłaca składek społecznych z działalności, mając zabezpieczenie w postaci świadczeń z tytułu zasiłku macierzyńskiego.
Kontynuacja działalności a zasiłek macierzyński z firmy
Inna sytuacja, gdy zasiłek macierzyński przysługuje właśnie z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (po opłacaniu wcześniej składek chorobowych). Tu również wolno pracować w ramach swojej firmy w czasie pobierania zasiłku – ustawa zasiłkowa nie wprowadza zakazu.
Ryzyko dotyczy raczej przyszłości: jeśli działalność będzie generować dochód i pojawi się np. kolejna ciąża, wysokość przyszłych świadczeń może zależeć od opłacanych składek i okresu podlegania ubezpieczeniu chorobowemu. Samo prowadzenie firmy w okresie macierzyńskim nie pozbawia jednak prawa do aktualnego świadczenia.
Urlop rodzicielski – praca na część etatu u tego samego pracodawcy
Najbardziej „elastyczne” rozwiązania ustawodawca przewidział przy urlopie rodzicielskim, następującym po macierzyńskim. To tu pojawia się możliwość legalnej pracy u dotychczasowego pracodawcy bez utraty zasiłku.
Praca do 1/2 etatu bez utraty prawa do urlopu
Zgodnie z art. 1821e Kodeksu pracy, podczas urlopu rodzicielskiego pracownik może podjąć pracę u własnego pracodawcy w wymiarze nieprzekraczającym 1/2 etatu. Warunki są konkretne:
- pracodawca musi wyrazić zgodę i ustalić zakres pracy oraz wymiar etatu,
- urlop rodzicielski w pozostałej części nadal przysługuje,
- okres urlopu rodzicielskiego ulega odpowiedniemu wydłużeniu – tak, aby łączny wymiar wykorzystanego urlopu odpowiadał ustawowemu limitowi.
W praktyce wygląda to tak: rodzic, który ma prawo do 41 tygodni urlopu rodzicielskiego, może część tego czasu spędzić pracując np. na 1/2 etatu, a urlop rodzicielski rozciągnie się w czasie proporcjonalnie. Zasiłek macierzyński jest wtedy obniżany, bo równolegle pojawia się wynagrodzenie za częściowy etat.
Istotne: to rozwiązanie dotyczy wyłącznie urlopu rodzicielskiego. W trakcie samego urlopu macierzyńskiego (tego „pierwszego”, po porodzie) podobnej możliwości formalnego łączenia z pracą na etacie u tego pracodawcy nie ma.
Zmiana pracodawcy w trakcie macierzyńskiego lub rodzicielskiego
Czasem pojawia się oferta pracy z innej firmy w trakcie trwania urlopu macierzyńskiego lub rodzicielskiego. W takiej sytuacji można:
- pozostać w stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, korzystać z urlopu macierzyńskiego/rodzicielskiego i pobierać zasiłek,
- równolegle zatrudnić się u nowego pracodawcy – na etat, zlecenie czy B2B.
Ochrona przed wypowiedzeniem dotyczy relacji z pracodawcą udzielającym urlopu, natomiast nowy pracodawca zawiera z pracownikiem odrębną umowę, bez tych szczególnych gwarancji. Zasiłek macierzyński wypłacany jest nadal z tytułu „starej” umowy.
Skutki dla zasiłku, podatku i składek ZUS
Z punktu widzenia finansów trzeba uwzględnić trzy strumienie:
- zasiłek macierzyński – wypłacany przez ZUS lub pracodawcę,
- wynagrodzenie z tytułu nowej pracy/umowy,
- składki ZUS i podatek dochodowy od całości.
Zasiłek macierzyński jest opodatkowany jak zwykłe wynagrodzenie (PIT), ale od samego zasiłku nie opłaca się składek na ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe. Przy jednoczesnej pracy:
- od wynagrodzenia z nowej pracy naliczane są składki społeczne i zdrowotne zgodnie z ogólnymi zasadami,
- łączny dochód (zasiłek + zarobek) podlega opodatkowaniu w zeznaniu rocznym – co może podnieść efektywne obciążenie podatkowe,
- w przypadku pracy na umowie o pracę u innego pracodawcy powstaje pełny, odrębny tytuł do ubezpieczeń społecznych.
Podjęcie pracy w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego nie powoduje automatycznej utraty tego świadczenia, ale zmienia sytuację w zakresie składek i podatku – szczególnie gdy jednocześnie istnieje kilka tytułów do ubezpieczeń.
Najczęstsze błędy i bezpieczne warianty działania
W praktyce powtarza się kilka schematów, które potrafią skomplikować sytuację wobec ZUS i urzędu skarbowego.
Typowe błędy:
- „Zatrudnienie” na zleceniu u swojego pracodawcy w czasie urlopu macierzyńskiego przy faktycznie tych samych obowiązkach,
- brak rozróżnienia między urlopem a zasiłkiem („skoro mam zasiłek, to nie mogę pracować” – co często nie jest prawdą),
- nieprawidłowe zgłoszenia do ZUS przy łączeniu działalności gospodarczej z zasiłkiem,
- podejmowanie pracy na pełny etat u własnego pracodawcy podczas urlopu rodzicielskiego – bez formalnego „zejścia” z urlopu i przeliczenia świadczeń.
Bezpieczniejsze warianty, które najczęściej są zgodne z przepisami i akceptowane w praktyce:
- zostawienie urlopu macierzyńskiego u dotychczasowego pracodawcy i podjęcie pracy na etat lub zlecenie u innego podmiotu,
- kontynuowanie lub uruchomienie działalności gospodarczej w trakcie pobierania zasiłku, z odpowiednim ułożeniem tytułów do ubezpieczeń,
- łączenie urlopu rodzicielskiego z pracą do 1/2 etatu u własnego pracodawcy, z wydłużeniem okresu urlopu,
- dokładne rozpisanie w umowie cywilnoprawnej zakresu prac tak, aby nie pokrywały się z obowiązkami etatowymi u pracodawcy udzielającego urlopu.
Warto przy tym pamiętać, że przepisy zmieniają się stosunkowo często, zwłaszcza po wdrożeniu dyrektyw unijnych dotyczących work-life balance. Przed podjęciem pracy na macierzyńskim lub rodzicielskim dobrze jest przejrzeć aktualny tekst Kodeksu pracy i ustawy zasiłkowej oraz – przy bardziej skomplikowanej sytuacji (kilka umów, działalność, wysoki dochód) – skonsultować szczegóły z doradcą kadrowo-płacowym lub prawnikiem prawa pracy.